دشمن نزدیک ؛ منافق

www.mzare.ir

بسم الله الرحمن الرحیم

 دشمن متبسم بیشتر مواقع دلبر ؛ معتمدنما ؛ اطمینان برانگیز ؛ بی موضع ؛ و همیشه نزدیک ؛ منافق

بجای مقدمه

در نبود آگاهی و بخصوص روشن بینی زیرکانه ، منافقين فرصتى مى يابند تا با تشبه به راستی ، رهزن طريق حق و حق پویان شوند و در اين عرصه نيز، جز آنان كه به حكمت و بصيرت رسيده اند، همه در كمند پرفريب نفاق مى افتند و افتاده اند بسی از حتی بزرگان روزگارانی چند. منافقين همچون شيطان در رگهاى حياتى جامعه جارى مى شوند و از درون آن را مى پوسانند .

قرآن فرقان ، بطور اعم به مساله دشمن شناسى با تاكيد بسيارى پرداخته است  بطوریکه در یک بررسی آماری حدود دو هزار و پانصد ( 2.500 )  آيه در اين موضوع در قرآن کریم میتوان سراغ گرفت که تک تک آنها حاوی پیامهایی ویژه و روشنگر هم میباشند . با اندك تاملى در آيات قرآن متوجه عنايت خاص كتاب وحی نسبت به مساله منافقين و افشاى چهره آنان پی خواهیم برد حتی قرآن به آیات متفرق در سور گوناگون هم در افشای چهره کریه این بشرنماهای خبیث اکتفا نکرده تا جايى كه يك سوره جداگانه هم با نام اين گروه نامگذارى شده و بدان پرداخته شده است .

دریک تقسیم بندی کلی دشمن شناسی را به دو موضوع ؛ کفار و منافقین میتوان تقسیم کرد که علیرغم توجه وافری که به بررسی و شناخت کفار در تاریخ و فقه و ادبیات و ... شده است متاسفانه به دشمن دوم یعنی منافقین نشده است . 

تلاشها و تحقیقات و پژوهشها نيز كه در اين زمينه انجام شده اند، غالبا بنحوی سامان داده شده اند که پاسخگوى نيازهاى روز نبوده و چهره امروزین آنان را آشکار نمیکند و یا کمتر آشکار میکند.

این بررسی ها را میتوان در جنبه های زیر دسته بندی کرد [1]:

بخشی از بررسیها به صورت تطبيق انجام و غالبا چنانکه عرض شد ، پاسخگوى نيازهاى روز نمى باشند.

بسیاری هم به صورت تطبيق آيات و روايات بر مصاديق خارجى است كه آنها را به يك دوره خاص ‍ محدود مى كند.

بعضى تنها به جمع آورى آيات و روايات بدون تفسير و طبقه بندى آنها بسنده كرده اند و دسته اى نيز نگاه به مساله از يك زاويه خاص است.

شاید شرائط اجتماعی دوران ها دلیل اصلی عدم شکافت جدی این جریان بسی خطرناک برای شخص و شخصیت ؛ فرد و اجتماع ؛بوده است و بهمین جهت است که می بینیم که تلاشها چندان کاربردی نبوده است .

 نهایتا سعى این قلم بر آن بوده تا كه پديده نفاق را، با نگرشى همه جانبه تر، مورد بررسی و تحليل قرار گرفته و از حيطه يك زمان خاص خارج نموده و با تشريح خصوصیات فردى و اجتماعى منافقين ، مراتب نفاق و بررسى اثرات و شيوه هاى شناسايى و برخورد با اين گروه و نیز ترسيم سيماى نفاق در عصر جديد و نگاهى تاريخى به جريان نفاق ، را بکاوش بنشینیم. در این راه ضمن تاکید بر آیات و روایات ، از گرایش بر نگاههای روانشناسی فردی و اجتماعی و حتی تجربه های مشاهده ای و بهره گیری از الگوهای مطالعات اجتماعی نیز دریغ ننموده ایم.

معنای نفاق

نفاق به كسر نون در لغت به معناى راه مخفى و پنهان است و نافقاء راهى است مخفيانه كه موش صحرائى براى گريز از نور و در مواقع خطر به آن مى پردازد. لانه اين حيوان داراى دو راه است ؛ يكى آشكار به نام قاصعاء و ديگرى پنهان به نام نافقاء كه هيچ حيوانى غير از خودش از آن خبر ندارد.[2]

قرآن کریم با در نظر گرفتن این موضوع و با توجه به این راه دوم یعنی راه پنهان ( نافقاء ) در آیه ای میفرماید :

« ان كان كبر عليك اعرضهم فان استطعت ان تبغنى نفقا فى الارض او سلما فى السماء فتاتيهم باية » [3]

« اگر اعراض آنها بر تو سنگين است ، چنانچه مى توانى نقبى در زمين بزنى يا نردبانى به آسمان بگذارى تا آيه و نشانه اى برايشان بياورى (پس چنين كن ) »

با این توضیح مشهود است که معنای اصطلاحی نفاق با معنای لغوی آن نزدیک بوده و بر هم تطبیق میکند . با این وصف معنای نفاق یعنی ورود در دین و در بین دین داران و در صف اول نماز جماعات و جمعه و .... ایستادگان و خروج از یک در دیگر همانند آن موش صحرایی که برای پنهانکاری از سوراخی وارد و برای فریب از سوراخی دیگر خارج میشود . این تصویر و تصور در واقع عین معنای نفاق و دورویی ( مخفی کاری )  است .

با این وصف منافق همانند آن موش صحرایی است که از راههایی رخنه میکند و اعتمادها را جلب میکند و سوار میشود و البته در جای خود در مواقع لزوم و بخصوص خطر از سوراخی دیگر فرار میکند.

نظر ابن اثير در این باره :

استعمال نفاق به معناى مخفى كردن كفر و تظاهر به ايمان ، براى اولين بار در قرآن آمده و عرب قبل از اسلام آن را به اين معنا به كار نمى برده است . [4]  .

واقع قضیه در یک کلام این است که : منافق كسى يا جماعتى است كه خلاف آنچه را که ماهیتا هست ، به جامعه بخصوص مومنين ابراز میكند.آنچه را که واقعا نیست ، در یک تطبیق ساختگی با مقبولیتها و ارزشها و پذیرشهای جامعه ، بخصوص اشخاص موثر در جمع ، برای ارتقاء خویش ، بتظاهر می نمایاند و متاسفانه اغلب – بجز معصومین ! – همواره فریب آنها را خورده و میخورند !   

اختصاص نفاق به انسان 

صعود و سقوط به سعادت و شقاوت از اختصاصات موجودی بنام بشر است و نفاق نيز صفتی است در انحصار انسان. دو چهرگى و دورويى در بین حیوانات مشاهده نمیشود ؛ حیوان چارپا همانی است که هست و چنان می نماید که چنان هست ! توانايى نفاق ورزيدن مخصوص بشر است.

یک انسان منافق بسهولت تا جايى مى تواند با كسى در نهايت درجه دشمنى باشد، اما در برخورد با او منتهاى ارادت و دوستى را نشان دهد. و این مساله بخصوص در بین مافوق و مادون و حاکم و رعیت و رئیس و مرئوس ( بیشتر از همه و ظریفتر از همه ) رابطه ای مدام، مستمر و همیشگی است . گردنه های اصلی نفاق در دو جای مهم ، حب مال و حب جاه میباشد.

رابطه نفاق با ساير رذايل اخلاقى 

در بستر نفاق ، بعنوان یک صفت خبيثه چه بسيار از رذايل اخلاقى كه نشو و نما میكنند . فی المثل دروغگويى ، صفتى است كه شايد بيش از صفات ديگر در آيات قرآن در بيان اوصاف منافقين به آن اشاره شده است که ربطی وثیق به آن صفت ذمیمه خبیثه دارد. که ما بلطف حق در جای خود این ارتباطات را بیشتر طرح و مورد تحلیل قرار میدهیم.

منباب نمونه به چند مورد در اینجا اشاره تا در جای خود بیشتر بدانها پرداخته شود .

ریاکاری -   « منافق رياكار است و اعمال رياكاران باطل مى باشد و اهل نفاق راهى جز به سوى دوزخ نخواهند داشت . » [5]

در اینجا ما فقط به کلیات موضوع اشاراتی کرده و بسط آنرا اگر خدا بخواهد در جای خود خواهیم داد ، ریاکاری خود بر چند نوع میباشد . از بطن و متن تعالیم دینی بسهولت قابل فهم است که؛

 تظاهر و نفاق گاهی بشکلی در وجود انسانها سامان شخصیتی می یابد که بیشتر مواقع خود بشر هم متوجه این صفت رذیله در وجود خود نمیشود . از بس که تکرار شده و از بس که استمرار داشته به یک نوع خودباوری کاذبی رسیده که امکان مداوای این نوع مرض تنها با کرام الکاتبین است .

بخصوص اگر شرائط اجتماعی و اوضاع کلی و عمومی جامعه در فرهنگ و سیاست و اجتماع هم در تطابق و همداستانی و همراستایی با این کنش و واکنش های روانی شخصیتی هم باشد که در آنصورت موضوع بسی عمیقتر و درد لاعلاجتر خواهد شد. در چنین شرائطی وضعیت موجود مزید بر علت شده و بقولی حتی آب هم بمدد آتش خواهد آمد چه برسد به هیزم همداستان آتش !  ،

از هلیله قبض شد اطلاق رفت .... آب آتش را مدد شد همچو نفت

جامعه سطحی و هنوز عمقی نشده در معرفت دینی ، باین تظاهرات پاداش هم می دهد . یک سیستم پاداش افراطی در مراعات شعائر صرف و تظاهرات بیرونی ! در جامعه ای ملتهب و در حال پایش و پویش ! [6]

این نحوه تعامل در آداب گفتاری ؛ آن نوع پوشش و خلاصه ترتیب وضع ظاهری در ریش و تسبیه و انگشتر عقیق و .... البته در سطحی لایه ای و تا حدودی غیرپایا در آتیه را رقم میزد و زد .

اما آرام آرام برای اقشاری در جامعه و برای اجتماعاتی بخصوص در خانواده هایی اجتماعی – اداری خاصی مثلا مانند نهادهای انقلابی ، حتی بصورت ملتهب تر مشابه چنین تظاهراتی یک رویه و یک سنت حسنه پذیرفته شده بود و بعدها برای تنها اقلیتی که حالا بدلیل مطالعه – رسمی یا غیر رسمی – کمی عمقی تر بمسائل می نگریسته اند این عادات متوازن و متعادل شد ولی برای کثیری از افراد حالا بهر دلیلی حتی دلائل وراثتی که توان لازم را برای چرخش بسمت و سوی معرفتهای عمقی تر نداشتند ، واقعا این رفتارها - این بار البته نه به اخلاص آن سالهای نخستین انقلاب  - بلکه بدلائل عدیده ای که برای این رفتارهای قشری پاداشهای مادی و حتی غیر مادی مانند پذیرفته شدن در اجتماعاتی خاص و یا ارتقاء افقی و عمودی در ادارات و محل کار و امثالهم آرام آرام این رفتارها در بادی امر نوعی چالشهای شخصیتی را موجب شد و از این قطار درصدهای قابل ملاحظه ای پیاده شدند و اما درصدهایی هم هر چند اندک اما بدلیل ممسک بودنشان و بدلیل پیگیری مستمر و دائم خویش در قرب به مقام و مقامات و ... برای ارتفاع و ارتقاء ؛ ترجیح دادند که تلفیقی از تکالیف شرعی را با وظائف معیشتی خویش پیوند زده و آرام آرام باز در طول این ربع قرن بدون آنکه خود متوجه باشند حامل شخصیتی شدند که این بنده در این بخش از مقال میخواهم با ملاحظاتی آنها را متظاهرینی مظلوم بنامم . مظلوم از این جهت که بعضی هاشان خود نمیدانند که واقعا ریاکارند .

سه دهه عبادتهای قشری ؛ سی سال از بهترین سالهای عمر خداداده را بطور مستمر در صفهای اول جاهایی خاص بودند و سر کردند و الآن خود نمیدانند که لااقل دور این یک قلم را در زندگی خویش در دهه های چهارم و پنجم عمرشان ، خط بکشند و دیگر در صف اول بریاء ننشینند! نمیخواهم اسمی ببرم و واقعا شاید فرد خاصی را هم در همین هنگامی که دارم این سطور را مینویسم در تصور نداشته باشم و یا شاید هم بقول بعضی از شماها که دارید این سطور را میخوانید شاید بگویید که فلانی دارد حدیث نفس خویش میکند ! و کیش و شخصیت خویش را به ترازوی نقد نهاده و قس علیهذا .

اما واقعا نقش پاداش از سوی بخصوص مدیران دستگاههای رسمی را نمیتوان در اینخصوص و در راستای نفت ریزی بر آتش این انحراف شخصیتی و در واقع مسخ شخصیتی ، نادیده انگاشت که در محضر عدل الهی بنظر این بنده ناچیز، عصمت و اثمت این انحراف را تا حدود زیادی بر پای هم اینان باید نوشت !

تعجب آمیزتر آنکه مدیرانی خاص بعد از این سه دهه که در گوشه و کنار و معمولا در مرکز ، دارای مقاماتی بودند و در این پایان سنوات خدمتی خویش بعضا به اصل البته جغرافیایی خویش بازگشته اند ؛ بدون هیچگونه تحلیل ماهیتی در خصوص این مسائل ؛ سر در کار برقراری سیستم پاداش برای همین شخصیتها – البته بندرت و یا بعضا – هستند و واعجبا یا واقعا نمیدانند و یا آنکه .... ؟!!

نتیجه بلافصل دیگر این چنین تعاملات رسمی و یا حاشیه ای ؛ ترویج جریان چاپلوسی و مداحی و قدر دانی از این مداحان و بر صدرنشانی این چاپلوسان را وجهه همت خویش نموده اند ! برای این بخش از ادعاهای خویش مصداق هم دارم اما ارائه نخواهم کرد!

این سلاح دولبه دارد زیرا  نه تنها چاپلوسان را بر صدر می نشانند بلکه عزیزان [7]  را در پایان عمر اداری خویش که در هنگام بازنشستگی اند ، با ناجوانمردی تمام و بدون ملاحظاتی که لااقل در دهه نخست انقلاب داشتند ؛ ذلیل می پسندند ! این ملاحظات میتواند حضور در صحنه های جهاد و دفاع مقدس بعنوان یک شاخص باشد و یا .... !

این ضایعه را متاسفانه مدیرانی وارد میکنند که احتمالا در دارایی های  شرافت های بدیهی و حداقلی انسانی و بخصوص معرفتی – دینی ، علیرغم ادعاهایشان در نظر ؛ اما معکوس در عمل خود ، کم بهره و یا حالا مهرآمیزتر بگوییم که ؛ فراموش کننده اند !! 

اگر جریان تحولات سازمانی روال عادی و معمولی خود را طی کند که حرفی نیست ولی همه میدانید که همه اینگونه عمل نمیکنند و من نمیدانم که چرا این باور عمیق را ضمیرم بروشنی آب ، احساس دارم که خود این مدیران عامل به این افعال و رفتارها ، در مابقی دوران عمرشان ، قطعا پادافره و جزای رفتارشان را در تحقیر شدن های اجتماعی خویش – بعنوان سیستم تنبیه و تشویق تعبیه شده خداوندی – زود است که ببینند !

آنقدر گرم است بازار مکافات عمل     گر بدقت بنگری هر روز روز محشرست

و بقولی :

که داند بجز ذات پروردگار   که فردا چه بازی کند روزگار ؟!!

خداوند قطعا قوم و خویش این حضرات هم که نیست ! چطور سه دهه جزای مثلا بی لیاقتی ؟!! نیروهای فعلا منزوی دستگاهها را با دست همین مدیران داده است و حالا نخواهد اراده کند که جزای خیلی از ناتوانی های آنها را در اشغال جایگاههایی که میتوانستند دیگران منشاء خدماتی عمقی و پایا و ماندگار برای اجتماع مؤمنین و مسلمین باشند ؛ ندهد ؟ زهی بدبینی از عدل هماره جاری الهی !!

توجه : درج مطالب و لينکها لزوما به معني تاييد آن از سوي اين سايت نيست - نقل و استفاده از مطالب تنها با ذکر منبع مجاز می باشد